به نام خدا قاعده‌ی میقاتیه (کل من مر بمیقات وجب علیه الإحرام)   دکتر ولی‌الله ملکوتی فر عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی سبزوار و علی‌اکبر اکبری دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی       چکیده قاعده‌ی «من مر بمیقات وجب علیه الإحرام» مختص به حج می‌باشد و در سایر عبادات کاربرد چندانی ندارد. براساس احادیث ائمه علیهماالسلام هر فردی که اراده‌ی حج نماید بایستی از میقات‌های پنج‌گانه‌ای که پیامبر(ص) تعیین نموده‌اند محرم شود و به انجام مناسک بپردازد. هیچ شخصی نمی‌تواند بدون احرام از میقات عبور کند مگر شخصی که می‌خواهد وارد مکه شود ولی به خاطر عذری نمی‌تواند مناسک را انجام دهد. محرم شدن قبل از میقات ممکن نیست مگر در مورد شخصی که نذر کرده و یا به دلیل تنگی وقت ترس از آن دارد که از فضیلت عمره رجبیه محروم شود. احرام به خاطر انجام مناسک واجب است و مشروعیت احرام مشروعیت غیری است نه مشروعیت ذاتی.   کلیدواژه: میقات، احرام، محرم، مناسک، حج.   مقدمه مراتب معنوی حج که سرمایه‌ی حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می‌نماید، حاصل نخواهد شد مگر آن که دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته و دقیق انجام شود. امام خمینی(قدس سره) می‌فرمایند: «حج نمایشی پرشکوه، از اوج رهایی انسان موحد از همه چیز جز او، و عرصه‌ی پیکاری فرا راه توسن نفس، و جلوه‌ی بی‌مانندی از عشق و ایثار، و آگاهی و مسئولیت، در گستره‌ی حیات فردی و اجتماعی است. پس حج تبلور تمام عیار حقایق و ارزش‌های مکتب اسلام است». برای انجام دقیق و صحیح فرائض دینی و از جمله فریضه‌ی حج بایستی دلایل محکم و قاطع داشته باشیم و انجام صحیح فرائض را می‌توانیم با دقت در قواعد فقهی حج به دست آوریم. کار فقیهان در قواعد فقهی استخراج ملاک و یافتن موازین و اصول مهم و معرفی آن‌هاست. در این زمینه فقیهان عامه و فقهای امامیه تلاش نموده‌اند با قبول این امر که فقیهان عامه به ویژه متقدمان آن‌ها به علت به کارگیری ابزارهای خاصی نظیر استحسان، قیاس در استنباط فقهی بی‌شک تلاش بیشتری در تنظم قواعد فقهی به عمل آورده‌اند. با اندک تأملی می‌بینیم که بسیاری از قواعد کلی که در کتاب‌های اهل سنت آمده است دقیقاً روایات و احادیثی است که از پیشوایان شیعه امامیه رسیده است. با در نظر گرفتن این مطلب می‌توان گفت که فقه امامیه در زمینه‌ی قواعد فقهی در مقایسه با فقه عامه نه فقط متأخر نیست بلکه مبتکر است. به ویژه آن که برحسب روایات موجود، روش تعلیماتی پیشوایان شیعه به طور کلی بیان قواعد و اصول بوده است تا آن که پیروان آنان ضمن رعایت متدولوژی خاصی که از آنان فرا می‌گرفته‌اند و پرهیز از هرگونه استنتاج قیاسی قبل از به دست آوردن مناط و علت اصلی حکم از طریق تنصیص و تصریح شرعی بتوانند تفریع فروع و انقسام شقوق کنند. برای نمونه در این باره امام رضا(ع) می‌فرمایند: «ما قواعد عام و اصول کلی فقهی را بیان می‌کنیم و شما براساس همان اصول و قواعد حکم مصادیق جزئی را حسب مورد استنباط کنید.» [1] از جمله قواعد فقهی که به باب خاصی از باب‌های فقه اختصاص دارد قاعده‌ی «هر کس به میقات وارد شود احرام بر او واجب است» می‌باشد. این قاعده به باب حج اختصاص دارد و در دیگر باب‌های فقهی کاربرد ندارد.   محتوای قاعده هر مکلفی که حج را اراده کند در یکی از میقات‌هایی که از آن عبور کند احرام بر او واجب می‌شود. پس برای کسی که اراده‌ی حج یا عمره نموده جایز نیست از روی اختیار از میقات عبور کند به جز این که محرم شود. مقصود قاعده این است که هر کسی که از میقات عبور کند و قصد انجام مناسک را داشته باشد لازم است محرم شود نه عموم کسانی که از میقات عبور می‌کنند.   مدارک و مستندات قاعده اخبار زیادی بر این قاعده دلالت می‌کنند که به چند مورد از اخبار و احادیث مربوط به این قاعده در ذیل اشاره شده است: 1ـ صحیح معاویه بن عمار از ابی عبدالله علیه‌السلام که می‌گوید حضرت فرمودند: «از جمله شرایط تمامیت حج و عمره این است که از مکان‌هایی که رسول خدا(ص) آن را مشخص کرده محرم شود».[2] 2ـ صحیح صفوان پسر یحیی از ابی الحسن الرضا علیه‌السلام: «همانا رسول خدا(ص) میقات‌هایی را برای ساکنان هر منطقه و نیز کسانی که به آن‌جا بروند معین کرده و به کسی از ساکنان اجازه‌ی ترک میقات را نمی‌داد و برای دیگران نیز مجاز نیست از میقات بدون احرام عبور کنند مگر به خاطر عذری پس نباید از میقات بدون عذر عبور کنند.» [3] یعنی نباید از میقات بدون احرام عبور کرد مگر به خاطر عذری از قبیل مریضی یا بیهوشی و غیره. 3ـ خبر حسنی که از حلبی نقل شده امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «احرام از میقات‌های پنج‌گانه، تعیین شده، در زمان رسول خدا(ص)، شایسته نیست برای حجاج و عمره‌گذاران که محرم شوند قبل یا بعد از میقات‌ها...». [4] 4ـ خبر صحیح حلبی: راوی گوید: «از ابا عبدالله علیه‌السلام سؤال کردم از کجا محرم شود انسان وقتی که از شجره محرم نشده باشد؟ پس امام فرمودند: از جحفه، و نباید بگذارد از جحفه مگر اینکه محرم شده باشد».[5]   بررسی و تحلیل احادیث از احادیث مذکور به این نتیجه می‌رسیم هر کسی که انجام مناسک را اراده کند و در صورتی که به یکی از میقات‌ها برسد احرام بر او واجب می‌شود و مجاز نیست که از میقات بدون احرام عبور کند. همچنین صحیح معاویه بن عمار به صراحت بیان کرده همانا احرام از میقات‌هایی که پیامبر(ص) آن را مشخص کرده جزئی از اجزای حج و عمره است. لذا باید از میقات‌ها محرم شود. در حدیث دیگر می‌فرماید: شایسته نیست برای حج‌گذار و عمره‌گذار که محرم شود قبل از آن و نه بعد از آن فهمیده می‌شود که نباید احرام قبل از میقات و یا بعد از آن باشد.   دیدگاه‌های مختلف در مورد قاعده دیدگاه اول: آیا وجوب عبور با احرام از میقات ذاتی است و احرام فی حد نفسه مشروع است یاوجوب غیری دارد و فی حد نفسه مشروعیتی ندارد؟ نظر صاحب مدارک این است که وجوب احرام از میقات غیری است. وی می‌گوید: «بر کسی که داخل مکه می‌شود واجب است که نیت احرام یا عمره نماید. زیرا احرام عبادت مستقلی نیست بلکه احرام یا برای حج است یا عمره و واجب است عبادتی را که شروع کرده یعنی حج یا عمره را تکمیل کند تا از احرام خارج شود».[6] صاحب جواهر بر قول سید در مدارک ایراد وارد کرده و می‌گوید: اگر این سخنی که سید فرموده، اجماعی است که حساب جدایی دارد و الا از اطلاق ادله‌ای که در محل بحث وارد شده می‌توان برای اثبات مشروعیت ذاتی احرام استناد کرد. و این که احرام جزئی از حج و عمره است منافاتی با مشروعیت ذاتی آن ندارد. و در روایت مرسلی در من لایحضره الفقیه چنین آمده: «از پیامبر(ص) و ائمه علیهما السلام روایت شده که احرام برای ورود به حرم واجب است».[7] و در حدیث مرسل عباس بن معروف که در علل‌الشرایع آمده است از امام صادق علیه‌السلام روایت شده: «امام فرمودند مسجد به خاطر کعبه حرمت دارد و حرم به خاطر مسجد حرمت دارد و احرام برای رعایت حرمت حرم واجب است».[8] همچنین در خبر ابن المعزا از «امام صادق علیه‌السلام آمده که فرمودند بنی‌اسرائیل وقتی قربانی می‌کردند آتشی برمی‌افروختند که نشانه‌ی قبولی قربانی این بود اگر قربانی در آتش می‌سوخت قربانی مورد قبول واقع شده بود و اگر نمی‌سوخت یعنی قربانی قبول نشده است و خداوند به عوض قربانی احرام را قرار داد».[9] در خبر جابر از «امام باقر علیه‌السلام آمده است موسی بن عمران از رمله‌ی مصر محرم شد و از محلی به نام صفاح روحاء در حالی که محرم بود عبور کرد شترش را با افساری از لیف خرما هدایت می‌کرد این در حالی بود که دو حوله قطوانی پوشیده بود تلبیه می‌گفت و کوه‌ها جواب ایشان را می‌دادند».[10] علاوه بر اخبار و احادیث ذکر شده اخبار دیگری نیز وجود دارد که برای مشروعیت ذاتی احرام به آن‌ها می‌توان استناد کرد. اما ایرادی که بر روایات فوق می‌توان وارد کرد و بالطبع بر مشروعیت ذاتی احرام این است که این روایات هم از نظر سند و هم از نظر دلالت ضعیف می‌باشند. علت این که از نظر سند ضعیف هستند به خاطر این است که بیشتر این احادیث مرسله می‌باشند از جهت دلالت نیز دارای ایراد می‌باشند زیرا آنچه در بین مردم متعارف است این است احرام جزئی از حج یا عمره می‌باشد و به طور ذاتی دارای مشروعیت نمی‌باشند علاوه بر این بعضی از روایات تصریح دارد به این که مشروعیت احرام برای حج و عمره است به طوری که آن دو (حج و عمره) کامل نمی‌شود مگر با احرام. [11] در این خصوص می‌توان استناد کرد به صحیحه معاویه بن عمار که می‌گوید: «امام صادق علیه‌السلام فرمودند: تمامیت حج و عمره به این است که محرم شود از ...». [12] از همین قبیل است خبر حسنه حلبی که می‌گوید: «شایسته نیست برای حاجی و معتمر این که قبل یا بعد از میقات محرم شود».[13] علاوه بر اینکه مشروعیت احرام برای مناسک قطعی است و لکن مشروعیت ذاتی آن مشکوک است و اصل عدم آن است، چون که عبادات توفیقی بایستی علت معینی از طرف شارع داشته باشد. این مطلب که می‌گوید خروج از احرام حاصل نمی‌شود مگر به اتمام مناسک خود دلالت می‌کند بر عدم مشروعیت نفسی (ذاتی) احرام، به همین دلیل صاحب جواهر فرموده‌اند که «لکن ادله‌ای که دلالت می‌کند بر عدم حصول احلال (محل نشدن از احرام) مگر با اتمام مناسک کفایت می‌کند بر این که احرام عبادت مستقلی نیست زیرا ادعای این که از احرام خارج می‌شود با رسیدن به مکه یا انجام تقصیر یا غیر این‌ها دلیلی ندارد. بلکه ظاهراً ادله برخلاف آن است و ممکن است بعد از تأمل در نصوص (احادیث) قطع پیدا کرد به این که محل شدن از احرام (در غیر مصدود) متوقف است بر اتمام مناسک و آن نیست مگر افعال (مناسک) عمره یا حج». [14] از آن‌چه ذکر کردیم به این نتیجه می‌رسیم که احرام جزئی از افعال عمره و حج است و دارای استقلال ذاتی نیست مانند تکبیرةالاحرام در نماز. [15]   دیدگاه دوم آیا وجوب احرام از میقات غیری است و مطلوبیت ذاتی ندارد؟ تا این مقدار که وجوب احرام از میقات غیری است و مطلوبیت ذاتی ندارد جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست. سخن در این است که آیا احرام برای مناسک واجب است. به طوری که اگر به خاطر عذری انجام مناسک ساقط شود برای کسی که می‌خواهد داخل حرم یا مکه شود احرام واجب نباشد. یا این که برای دخول به حرم احرام واجب باشد. به طوری که اگر مناسک به خاطر عذری ساقط شود باز هم احرام برای دخول در حرم واجب باشد. اگر چه فرد قصد ورود به مکه را نداشته باشد یا این که احرام برای دخول به مکه ذاتاً واجب است قطع نظر از این که شرط مناسک باشد. به گونه‌ای که اگر مناسک به خاطر عذری ساقط شود باز هم احرام برای وارد شدن به مکه واجب باشد. صاحب وسائل تصریح کرده بر این که برای دخول در حرم، احرام واجب است. چه قصد ورود به مکه را داشته باشد یا نداشته باشد وی در عنوان پنجاهمین باب از ابواب احرام می‌نویسد: «همانا مجاز نمی‌باشد دخول به مکه و حرم بدون احرام».[16] آن‌چه در عنوان باب بیان فرموده‌اند فتوای ایشان می‌باشد. مهم‌ترین اخباری که در این باب ذکر نموده‌اند صحیحه‌ی عاصم بن حمید است که در آن آمده به امام صادق علیه‌السلام عرض کردم آیا کسی می‌تواند داخل حرم شود بدون احرام؟ «امام علیه‌السلام فرمودند: نه مگر مریض یا مبطون».[17] و صحیحه محمد بن مسلم: راوی گوید از «امام باقر علیه‌السلام سئوال کردم آیا انسان می‌تواند بدون احرام وارد حرم شود امام فرمود خیر مگر این که مریض با مبطون باشد».[18] اشکال وارد بر اخبار فوق: قبل از این بیان شد که احرام، واجب مستقلی نیست بلکه وجوب آن غیری است زیرا احرام جزئی از افعال حج و عمره است و اگر احرام برای ورود به عدم واجب است فقط برای انجام مناسک می‌باشد و إلا مجرد احرام بدون اعمال و مناسک قطعاً واجب نیست و این خود قرینه‌ای است بر این که سئوال در دو روایت صحیح از ورود به حرم برای مکه و نهایتاً انجام مناسک و اعمال حج است و سئوال از صرف ورود به حرم و به خاطر اهداف دیگر به جز مناسک نیست. از سخن دو امام علیهما السلام که در بالا اشاره شد مشخص می‌شود جایز نیست برای شخص، ورود به حرم بدون احرام، وقتی که هدفش از ورود به مکه انجام مناسک و اعمال حج باشد. لذا دو روایت اطلاق ندارد تا دلالت کنند بر عدم جواز دخول به حرم برای کسی که قصد انجام مناسک در مکه را نداشته باشد. علاوه بر این مشهور فقها به ظاهر این دو حدیث عمل نکرده‌اند بلکه صاحب مدارک ادعای اجماع برخلاف آن کرده از آن‌جا که می‌نویسد: علما اجماع دارند بر این که کسی که از میقات عبور کند و قصد ورود به مکه را نداشته باشد بلکه هدف دیگری داشته باشد لازم نیست محرم شود و این خود قرینه‌ای است تا دو حدیث را حمل نماییم بر ورود به حرم برای انجام مناسک، در مکه کسی که داخل حرم شود به خاطر هدفی غیر از حج یا عمره و انجام مناسک در مکه احرام بر او واجب نیست اما قولی نیز منصوب است به مشهور فقها که گفته‌اند احرام واجب است بر کسی که داخل مکه می‌شود هر چند قصد انجام مناسک را نداشته باشد. برای دخول به مکه احرام واجب است قطع نظر از این که بخواهد مناسک را انجام بدهد. همان طور که این عقیده ظاهر کلام سید در مدارک است. [19] محقق خوئی در کتاب معتمدالعروه در این خصوص گفته‌اند: «هیچ اختلاف و اشکالی نیست در این که ورود به مکه جایز نیست مگر با احرام، مگر برای اشخاصی که مکرر رفت و آمد می‌کنند مثل راننده و قافله‌سالار».[20] ایرادی که بر نظر مرحوم محقق خوئی وارد است اگر منظور از دخول در شهر مکه انجام مناسک است بدون شک برای انجام مناسک ورود به حرم به جز حالت احرام جایز نیست. و اگر مقصود از ورود به مکه صرف ورود به شهر مکه باشد نه انجام مناسک، باز هم واجب است با احرام وارد شود. این مقصود دوم منافات دارد با عدم وجوب ذاتی احرام در بحث اول گفتیم که وجوب احرام برای انجام مناسک است زیرا احرام جزئی از اعمال در حج و عمره است. برای روشن شدن مقصود دوم محقق خوئی ناگزیریم به بررسی بیشتر بپردازیم از جمله خبر صحیحه محمد بن مسلم که گفت پرسیدم از أباجعفر آیا شخص می‌تواند بدون احرام به حرم وارد شود: «امام فرمودند: نه مگر مریض باشد یا وطنش باشد»[21] ناگزیریم حمل کنیم بر کسی که می‌خواهد مناسک را در مکه انجام دهد. [22] و بعید نیست که منظور سید در مدارک آن‌جا که فرموده‌اند: اجماع علما بر این که همانا کسی که بگذرد از میقات کسی باشد که بعد از دخول مکه قصد انجام مناسک را ندارد. سید علاوه بر این تصریح کرده است بر وجوب احرام برای حج و عمره و فرموده‌اند: «علما اجماع دارند بر این که کسی که از میقات عبور کند و قصد ورود به مکه را نداشته باشد بلکه هدف دیگری داشته باشد لازم نیست محرم شود».[23] به همین مطلب اشاره دارد صاحب جواهر می‌گوید: «لکن گفته شده ادله‌ای که دلالت می‌کند بر این که بیرون آمدن از لباس احرام امکان‌پذیر نیست مگر با اتمام مناسک حج و کفایت می‌کند بر عدم وجوب ذاتی احرام».[24] و نهایتاً سخن خود مرحوم خوئی که فرمود: «اختلاف و اشکالی نیست در این که دخول به مکه بدون احرام جایز نیست».[25] این سخن منافات دارد با سخن دیگرش که فرمود: «اگر احرام برای دخول حرم واجب باشد فقط به خاطر انجام مناسک است و گرنه مجرد احرام بدون انجام اعمال و مناسک احتمال وجوبش داده نمی‌شود».[26] این مطلب صراحت دارد در این که احرام فقط برای انجام مناسک واجب است. پس اگر مکلف نظرش انجام مناسک نباشد احرام لغو است اگر چه بخواهد وارد مکه شود. نتیجه‌ی این بررسی آن است که احرام واجب است برای کسی که قصد مناسک را دارد نه برای کسی که فقط می‌خواهد داخل حرم یا مکه شود. [27]   آیا عبور از میقات در حال احرام کافی است اگر چه قبلاً محرم شده باشد یا خیر؟ معلوم شد کسی که بر میقات عبور می‌کند واجب است از میقات احرام ببندد. در خصوص فردی که قبل از میقات محرم شده باشد. علما بر این مطلب اتفاق دارند که احرام قبل از میقات جایز نیست و عبور در حال احرام از میقات کافی نیست. احادیثی در این زمینه وجود دارد که در ذیل به چند مورد اشاره می‌کنیم: 1ـ صحیح بن اذینه می‌باشد: «کسی که قبل از میقات محرم شود گویا اصلاً محرم نشده است».[28] 2ـ در صحیح حلبی آمده است که: «احرام در میقات‌های پنج‌گانه‌ای است که پیامبر اکرم(ص) آن‌ها را مشخص کرده و برای حاجی و معتمر شایسته نیست که قبل و یا بعد از آن‌ها احرام ببندد».[29] 3ـ در صحیح میسر آمده است که میسر می‌گوید: »به محضر امام صادق علیه‌السلام شرفیاب شدم در حالی که چهره‌ام تغییر کرده بود. حضرت فرمود از کجا محرم شدی عرض کردم از فلان مکان حضرت علیه‌السلام فرمودند چه بسا خواهان خیری است که پایش می‌لغزد و اشتباه می‌کند. سپس فرمود می‌توانی در سفر نماز را چهار رکعتی بخوانی عرض کردم، نه. حضرت فرمود: به خدا سوگند این هم مثل آن است».[30] علاوه بر موارد مذکور اخبار دیگری هم در این زمینه وجود دارد که به دلیل گسترده نشدن بحث به همین اخبار اکتفا می‌گردد.   استثنائات احرام قبل از میقات از آن‌چه گفته شد درخصوص عدم احرام قبل از میقات دو مورد استثناء شده است که ذیلاً به بررسی این دو مورد می‌پردازیم: 1ـ کسی که نذر کرده است قبل از میقات محرم شود. این کارصحیح است و می‌تواند با همان احرام از میقات عبور کند. اخبار زیادی به صحت این مسئله دلالت می‌کند. چند مورد از این اخبار عبارتند از: الف) خبر ابی بصیر از امام صادق (ع) راوی می‌گوید: «شنیدم امام می‌فرمود اگر خداوند به بنده‌ای نعمت دهد یا او را به بیماری مبتلا کند و سپس از آن بلا عافیت پیدا کند و به خاطر شکر نعمت یا بهبود از بیماری نذر کند از خراسان محرم شود باید به نذرش عمل کند».[31] ب) صحیح حلبی، راوی گوید: «از امام صادق (ع) سؤال کردم از شخصی که خداوند به او لطفی کرده و او نذر کرده که از کوفه محرم شود وظیفه‌ی او چیست؟ امام فرمودند باید از کوفه محرم شود و به نذری که بسته وفا کند».[32] پ) خبر صفوان از علی بن ابی حمزه: راوی گوید «به امام صادق (ع) نوشتم و از حضرت پرسیدم در مورد شخصی که نذر کرده است از کوفه محرم شود وظیفه‌ی او چیست؟ امام فرمودند از کوفه محرم می‌شود».[33] به استناد احادیث فوق فقها فتوا داده‌اند اگر زنی دچار عذر شرعی خواهد شد می‌تواند با نذر قبل از میقات محرم شود.   2ـ احرام به دلیل تنگی وقت قبل از میقات برای از دست ندادن فضیلت ماه رجب اگر چه انجام عمره‌ی مفرده در تمام ایام سال ممکن است، ولی شیعه برای انجام عمره در ماه رجب امتیاز خاصی قائل است. لذا یکی از مواردی که می‌توان قبل از میقات محرم شد این است که اگر بخواهد در میقات محرم شود به دلیل تنگی وقت ممکن است فضیلت ماه رجب را از دست بدهد. در این صورت می‌تواند قبل از میقات محرم شود و از پاداش عمره رجبیه برخوردار شود اگر چه بقیه‌ی اعمال را در ماه شعبان انجام خواهد داد. اخباری که تایید کننده‌ی این مسأله می‌باشند عبارتند از: الف) صحیحه اسحاق بن عمار از امام کاظم علیه‌السلام: «راوی می‌گوید از ابا ابراهیم سؤال کردم شخصی به قصد عمره رجبیه از منزل خارج می‌شود. قبل از این که به سرزمین عقیق[34] برسد هلال ماه داخل می‌شود آیا قبل از میقات محرم شود و نیّت عمره رجبیه نماید یا احرام را به تأخیر اندازد و در میقات عمره شعبانیه به جا آورد؟ حضرت فرمود قبل از میقات محرم می‌شود برای ماه رجب زیرا برای ماه رجب فضیلتی است و او به آن فضیلت می‌رسد».[35] 2ـ صحیح معاویه بن عمار «راوی می‌گوید شنیدم از امام صادق علیه‌السلام می‌فرمود شایسته نیست قبل از میقات‌هایی که پیامبر مشخص کرده‌اند احرام بست مگر برای کسی که می‌خواهد عمره رجبیه به جا آورد و می‌ترسد ماه رجب سپری شود».[36] فقها به استناد احادیث و اخبار فوق فتوا داده‌اند که به چند نمونه از استفتائات و فتاوی مراجع عظام اشاره می‌گردد.   استفتائات و نظرات مراجع عظام تقلید و صاحب‌نظران در خصوص استثنائات احرام استثناء اول نذر: مسأله‌ی 1: «احرام قبل از میقات‌ها جایز نیست و بسته نمی‌شود و عبور از آن‌ها با حالت احرام کفایت نمی‌کند، بلکه باید از میقات، احرام را (با نیت) ایجاد نمود و از این دو مورد استثناء می‌شود: اولی از آن‌ها وقتی است که محرم شدن قبل از میقات را نذر کرده باشد، زیرا این نذر جایز و صحیح است و عمل به آن واجب است و تجدید کردن احرام در میقات واجب نیست و لازم نیست که از آن عبور کرد و احتیاط آن است که مکان را معین کند، بنابراین نذر احرام بستن قبل از میقات بدون آن که جا را تعیین کند احتیاطاً صحیح نیست و اگر در تعیین بین دو مکان مردد باشد، بعید نیست که صحیح باشد به اینکه بگوید برای خدا بر عهده‌ی من است که احرام ببندم از کوفه یا از بصره، اگر چه احتیاط خلاف آن است و بین اینکه احرام برای حج واجب یا مستحب و یا برای عمره‌ی مفرده باشد فرقی نمی‌کند، البته اگر برای حج یا عمره تمتع باشد شرط است که در ماه‌های حج باشد».[37] مسأله‌ی 2: اگر نذر کند و عمداً یا از روی فراموشی نذرش را مخالفت کند و از همان‌جا که تعیین کرده محرم نشود در صورتی که از میقات احرام ببندد احرامش باطل نیست، و اگر عمداً مخالفت نذرش کرده دادن کفاره بر او لازم است.» [38] «احرام بستن قبل از میقات صحیح نیست، ولی اگر نذر کند که پیش از میقات محرم شود جایز است و باید از همان‌جا محرم شود مثلاً نذر کند از مدینه منوره محرم شود».[39] «زنی که از طرف دیگری نایب در حج است نیز می‌تواند که پیش از میقات محرم شود».[40] 1ـ «امام خامنه‌ای می‌فرمایند احرام بستن پیش از رسیدن به میقات صحیح نیست مگر آن که فرد نذر کند از محلی که پیش از میقات است احرام ببندد، مثل این که نذر کند که از مدینه یا شهر خودش محرم شود، که در این صورت باید از همان مکان محرم شود و احرام او صحیح است.» [41] 2ـ آیت الله فیاض کابلی می‌فرمایند: احرام بستن پیش از میقات به جز دو حالت جایز نیست: اول: آن که احرام بستن قبل از میقات را نذر کرده باشد و سپس از آن‌جا محرم گردد که در این صورت احرامش صحیح می‌باشد. گرچه احرام بستن از یکی از میقات‌ها برایش ممکن باشد و نیز هنگام عبور از میقات و یا محاذی آن تجدید احرام برایش واجب نیست و در این حکم احرام عمره تمتع یا عمره‌ی مفرده و یا حج افراد با هم تفاوتی ندارد. [42] 3ـ استفتاء از امام خمینی (ره) سؤال: «در مناسک مرقوم است که زن‌های حائض باید عبوراً از مسجد شجره محرم شوند و اگر نمی‌توانند در خارج محرم شوند در محاذی جحفه تجدید احرام کنند. چون این کار مشکل است و محاذی جحفه معلوم نیست آیا حضرت امام اجازه می‌فرمایند که این‌گونه اشخاص در مدینه با نذر محرم شوند؟ جواب حضرت امام(ره): چون احرام قبل از میقات با نذر صحیح است زن‌های حائض که عذر شرعی از دخول مسجد دارند، می‌توانند در مدینه با نذر برای عمره محرم شوند، و در این صورت لازم نیست به مسجد شجره بروند، ولی نذر زن باید با اذن شوهر باشد. [43]   فضیلت عمره رجبیه و نظر مراجع عظام تقلید و صاحب‌نظران در خصوص استثناء دوم امام خمینی در تحریرالوسیله می‌فرمایند: «اگر فرد بخواهد به عمره ماه رجب برسد و بترسد که اگر احرام را تا میقات تأخیر بیندازد عمره‌ی رجبیه فوت شود، بنابراین محرم شدن قبل از میقات جایز است و برایش عمره ماه رحب محسوب می‌شود اگر چه بقیه‌ی اعمال را در ماه شعبان به جا بیاورد و بهتر و با احتیاط موافق‌تر آن است که در میقات آن را تجدید نماید. کما اینکه احتیاط آن است که تا آخر وقت تأخیر بیندازد اگر چه ظاهر این است که اگر بداند که در صورت تأخیر تا میقات، به عمره نمی‌رسد، محرم شدن قبل از ضیق وقت، جایز باشد و ظاهر این است که بین عمره‌ی مستحبی و واجب و نذری و مانند آن فرقی نیست».[44] «آیت الله فیاض کابلی می‌فرمایند: اگر مکلف بیم آن دارد که اگر احرام را تا میقات به تأخیر بیندازد، عمره‌ی رجب را درک نکند در این صورت جایز است قبل از رسیدن به میقات به نیت عمره‌ی مفرده در ماه رجب احرام ببندد و بدین ترتیب برای وی عمره‌ی رجب به حساب می‌آید، اگر چه بقیه‌ی اعمال آن در ماه شعبان انجام شود».[45]   جمع‌بندی و نتیجه‌گیری 1ـ کسی که می‌خواهد وارد مکه شود، لکن به خاطر عذری نمی‌تواند مناسک انجام دهد واجب نیست از میقات محرم شود. 2ـ کسی که می‌خواهد مناسک انجام دهد، هر چند بالغ نباشد باید از میقات محرم شود. به دلیل قاعده هر کس از میقات عبور کند احرام براو واجب است. 3ـ اگر کسی بخواهد از روی معصیت مناسک را انجام ندهد ظاهراً محرم شدن از میقات بر او واجب نیست. 4ـ کسی که اراده‌ی انجام مناسک را داشته باشد لکن شک کند که آیا مناسک او به خاطر ریا یا جهات دیگری باطل است یا نه واجب است از میقات محرم شود. به دلیل قاعده‌ی من مر علی میقات. 5ـ اگر کسی از روی علم و عمد احرام از میقات را به تأخیر اندازد و بتواند به میقات برگردد واجب است به میقات برگردد و از آن‌جا محرم شود. اگر چه به واسطه‌ی این که از میقات بدون احرام عبور کرده، مرتکب گناه شده است. 6ـ کسی که قبل از میقات محرم شود واجب است که مجدداً به هنگام عبور از میقات محرم شود مگر کسی که احرام قبل از میقات را نذر کرده باشد. یا قصد درک عمره‌ی رجبیه را داشته باشد و بترسد که اگر احرام را به میقات موکول کند ماه رجب سپری شود. 7ـ کسی که بخواهد داخل حرم شود به خاطر هدفی از اهداف واجب نیست از میقات محرم شود مگر این که بخواهد بعد از ورود به حرم مناسک انجام دهد.   فهرست منابع 1.     ابن بابویه (صدوق)، محمد بن علی، علل الشرایع، کتابفروشی داوری، بی‌جا، بی‌تا. 2.     ــــــــــــــــــــــــــــــــ ، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1413ق. 3.     حرّ عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه الی مسائل الشیعه، بی‌نا، چاپ ششم، 1361ش. 4.     خامنه‌ای، سیدعلی، مناسک حج، تهران، مشعر، بی‌تا. 5.     خمینی، روح الله، تحریرالوسیله، منشورات مدرسه دارالعلم، چاپ چهارم، 1374ش. 6.     ــــــــــــــ ، تحریرالوسیله، مترجم: علی اسلامی، قم، جامعه‌ مدرسین، 1425ق. 7.     ــــــــــــــ ، مناسک حج، تهیه و تنظیم محمدرضا محمودی، نشر مشعر، چاپ سوم، 1386ش. 8.     خویی، سیدابوالقاسم، معتمدالعروه، منشورات مدرسه دارالعلم، بی‌تا. 9.     ــــــــــــــــــ ، موسوعة الامام الخوئی، بی‌جا، موسسه احیاء الآثار الامام الخوئی، تهران، مشعر، بی‌تا. 10.زارعی سبزواری،‌ عباسعلی، القواعد الفقهیه فی فقه الامامیه، قم، جامعه مدرسین، 1430ق. 11.فلاح‌زاده، محمدحسین، مناسک حج ویژه بانوان، تهران، مشعر، 1418ق. 12.فیاض کابلی، محمداسحاق، مناسک حج، تهران، مشعر، بی‌تا. 13.مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، مؤسسه‌ی وفاء، لبنان، بیروت، چاپ سوم، 1403ق. ملکوتی‌فر، ولی الله و طبیبی، سیدحسن، قاموس حج، سبزوار، انتشارات ابن یمین، چاپ اول، 1382ش.موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الاحکام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، 1411ق.نجفی، شیخ محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، دارالکتاب الاسلامی، 1393ق. [1]ـ قال ابوالحسن(ع): علیناء القاء الاصول و علیکم التفریع (بحارالانوار، ج 2، ص 245؛ وسائل الشیعه، ج 27، ص 62).. [2]ـ قال ابی عبدالله(ع) من تمام الحج و العمرة أن تحرم من المواقیت التی وقتها رسول الله(ص) لاتجاوزها إلا و أنت محرم... (وسائل الشیعه، 8: 241، الباب 16 من ابواب المواقیت، ح 1). [3]ـ إن رسول الله(ص) وقت المواقیت لاهلها و من أتی علیها من غیر أهلها، و فیها رفضه لمن کانت به علّه، فلما تجاوز المیقات إلا من علة (وسائل الشیعه، 8: 240، الباب من ابواب المواقیت، ح 1). [4]ـ الإحرام من مواقیت خمسة وقتها رسول الله لاینبغی لحاج و لالمعتهد أن یحرم قبلها و لابعدها... (وسائل الشیعه 8: 222، الباب من ابواب المواقیت، ح 3). [5]ـ سألت أبا عبدالله: من أین یحرم الرجل إذا جاوز الشجره؟ فقال من الجحفه و لایجاوز الجحفة إلا محرماً (وسائل الشیعه 8: 229، الباب 6 من ابواب المواقیت، ح 3). [6]ـ و یجب علی الداخل فیها (ای: فی مکه) أن ینوی بإحرامه الحج أو العمره، لأن الإحرام عبادة لایستقل بنفسه، بل إما أن یکون بحج أو عمره، و یجب إکمال النسک الذی تلبس به لیتحلل من الإحرام (مدارک الأحکام 7: 381). [7]ـ روی عن النبی(ص) و الائمة علیهما السلام: أنه وجب الإحرام لعلة الحرم (وسائل الشیعه، ج 9، ص 3، الباب من ابواب الاحرام، ح 3). [8]ـ قال أبی عبدالله علیه‌السلام: حرم المسجد لعلة الکعبة، و حرم الحرم لعلة المسجد و وجب الإحرام لعلة الحرم (وسائل الشیعه، ج 9، ص 3، الباب من ابواب الإحرام، ح 5). [9]ـ قال ابی عبدالله علیه‌السلام: کانت بنواسرائیل إذا قربت القربان تخرج نار تأکل قربان من قبله منه، و بان الله جعل الإحرام مکان القربان (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 2، الباب من ابواب الإحرام، ح 2). [10]ـ قال ابی جعفر علیه‌السلام: أحرم موسی بن عمران من رملة مصر. قال: و مرّ بصفاح الروحاء محرماً یقود ناقته بخطام من لیف علیه عباءتان قطوانیتان یلبیّ و تجیبه الجبال (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 2، الباب 1 من ابواب الإحرام، ح 2). [11]ـ القواعد الفقهیه، ج 1، ص   . [12]ـ عن أبی عبدالله قال من تمام الحج و العمره أن تحرم من ... (وسائل‌الشیعه، ج 8، ص 241، باب 16 من ابواب المواقیت، ح 1). [13]ـ لاینبغی لحاج و لا لمعتمر أن یحرم قبلها و لا بعدها (وسائل‌الشیعه، ج 8، ص 222، الباب من ابواب المواقیت، ح 3). [14]ـ جواهرالکلام، 18: 441. [15]ـ همان. [16]ـ باب أنه لایجوز دخول مکة و لاالحرم بغیر احرام (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 67). [17]ـ قال أبی عبدالله علیه‌السلام: لا إلا مریض أو مبطون (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 67 الباب 50 من ابواب الإحرام، ح 1). [18]ـ قال سألت أبا جعفر علیه‌السلام: هل یدخل الرجل الحرم بغیر احرام؟ قال لا إلا أن یکون مریضاً أو به بطن (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 67 الباب 50 من ابواب الإحرام، ح 2). [19]ـ اجمع العلماء علی أن مرّ علی المیقات و هولا یرید دخول مکة بل یرید حاجة فیما سواها لا یلزمه الإحرام (مدارک الأحکام، ج 7: ص 234). [20]ـ قال سید المحقق الخوئی لا خلاف و لا اشکال فی عدم جواز الدخول إلی مکة إلا محرماً، إلا لاشخاص ممن یتکرّر دخلوه کالحطّاب و الحشّاش (معتمدالعروه کتاب الحج، 2: 426؛ موسوعة الامام الخوئی 27: 236). [21]ـ هل یدخل الرجل الحرم بغیر إحرام قال علیه السلام لا إلا أن یکون مریضاً أو به بطن (وسائل‌الشیعه، ج 9، ص 67 الباب 50 من ابواب الإحرام،‌ح 3). [22]ـ القواعد الفقهیه، ج 1، ص   . [23]ـ اجمع علماء علی أن من مر علی المیقات و هو لا یرید دخول مکة ... (مدارک الاحکام 7: 234). [24]ـ إن ما دلّ علی عدم حصول الاحلال له إلا باتمام النسک کاف فی عدم ثبوت استقلاله... (جواهرالکلام 18: 441). [25]ـ لاخلاف و لا اشکال فی عدم جواز الدخول الی مکة إلا محرماً (معتمدالعروه کتاب الحج 2: 426). [26]ـ لو وجب الاحرام لدخول الحرم فانما هولاء داء مناسک و إلا فمجرد الاحرام بدون الاعمال و المناسک لانحتمل وجوبه (معتمدالعروه (کتاب الحج) 2: 428؛ موسوعة الامام الخوئی 27: 337). [27]ـ القواعد الفقهیه، ج 1، ص   . [28]ـ و من أحرم دون الوقت فلما احرام له (وسائل‌الشیعه 8: 232 الباب من ابواب المواقیت، ح 3). [29]ـ الاحرام من مواقیت خمسه وقتها رسول الله(ص)، لاینبغی لحاج و لالمعتمر أن یحرم قبلها و لابعدها (وسائل‌الشیعه 8: 234، الباب 11 من ابواب المواقیت، ح 1). [30]ـ دخلت علی أبی عبدالله علیه‌السلام و أنا متغیر اللون، فقال لْ «من أین احرمت؟ فقلت: من موضع کذا و کذا فقال علیه‌السلام رب طالب خیر تزل قدمه ثم قال: یسرّک أن صلیت الظهر فی السفر أربعاً. قلت: لا. قال فهو و الله ذاک» (وسائل‌الشیعه 8: 234، الباب 11 من ابواب المواقیت، ح 5). [31]ـ لو أن عبداً انعم الله علیه نعمة أو ابتلاه ببلیّه فعافاه من تلک البلیّه فجعل علی نفسه أن یحرم بخراسان کان علیه أن یتم (وسائل‌الشیعه 8: 237 الباب 13 من ابواب المواقیت، ح 3). [32]ـ عن رجل جعل الله علیه شکراً أن یحرم من الکوفة؟ قال فلیحرم من الکوفة و لیف الله بما قال (وسائل‌الشیعه 8: 236 الباب 13 من ابواب المواقیت، ح 1). [33]ـ کتب الی أبی عبدالله أساله عن رجل جعل الله علیه ان یحرم من الکوفه؟ قال یحرم من الکوفه (وسائل‌الشیعه 8: 237 الباب 13 من ابواب المواقیت، ح 2). [34]ـ عقیق و آن میقات اهل نجد و عراق و کسی که از غیر ایشان از آن عبور می‌کند باشد و اول آن مسلخ و وسط آن عمره و آخر آن ذات عراق است و اقوی آن است که احرام بستن از همه جاهای آن جایز است و افضل آن است که از مسلخ سپس از عمره باشد (ترجمه‌ی تحریرالوسیله 2: 87). العقیق: عقّ یعنی قطع و جدا شد. و در بلاد عرب جاهای بسیاری است که نام آن‌ها را عقیق گذاشته و به هر جایی که سیل آن را گشاد کرده عقیق گویند، در حجاز هفت عقیق موجود است که مشهورترین آن‌ها عقیق مدینه است. عقیق: راه مدینه به مکه از عقیق می‌گذرد از مدینه تا ذوالحلیفه شش میل است و آن میقات برای حاجی‌هاست (قاموس حج،  ملکوتی‌فر و سید حسن طیبی ص 88 ). [35]ـ سألت أبا ابراهیم(ع) عن الرجل ـ یجیء معتمراً ینوی عمره رجب، فیدخل علیه الهلال قبل أن یبلغ العقیق، فیحرم قبل الوقت و یجعلها لرجب، أم یؤخر الإحرام إلی العقیق و یجعلها لشعبان؟ قال(ع) یحرم قبل الوقت لرجب، فإن لرجب فضلاً و هو الذی نوی (وسائل‌الشیعه 8: 236 الباب 12 من ابواب المواقیت، ح 2). [36]ـ سمعت أباعبدالله (ع) یقول: لیس ینبغی أن یحرم دون الوقت الذی وقته رسول الله (ص) إلا ان یخاف فوت الشهر فی العمرة (وسائل‌الشیعه 8: 236 الباب 12 من ابواب المواقیت، ح 1). [37]ـ تحریرالوسیله، ج 2، میقات‌ها، ص 189. [38]ـ تحریرالوسیله، ج 2، میقات‌ها، ص 191. [39]ـ مناسک حج ویژه‌ی بانوان، محمدحسین فلاح‌زاده، ص 40. [40]ـ همان. [41]ـ مناسک حج، خامنه‌ای، مسایل میقات، ص 18. [42]ـ مناسک حج، فیاض کابلی، محمد اسحاق، ص 84. [43]ـ مناسک حج، امام خمینی، مسائل متفرقه میقات، ص 70. [44]ـ ترجمه‌ی تحریرالسیوله، ج 2، میقات‌ها ص 191. [45]ـ مناسک حج فارسی، فیاض کابلی، محمد اسحاق، ص 84.